Ibisigo Nyabami-Kigeli III NDABARASA-BATEWE N'IKI UBURAKE

BATEWE N'IKI UBURAKE

Ce poème est de la catégorie "Impakanizi". Pour se défendre, le roi s’est fait composer ce poème par le poète Kibarake. L’occasion fut une situation créée dans le pays par l’absence prolongée de ce roi. Après avoir conquis le Ndorwa, il a fallu l’occuper et lui donner une structure administrative rwandaise durable. Pour ce faire, un temps d’occupation devenait indispensable. La conséquence facheuse fut que durant tout ce temps, le Rwanda ne voyait plus son roi. Ce que voyant, la Cour chargea le poète Musare d’aller interpeller le roi. Le poète transmit le message dans un poème. C’est à celui-ci que le roi répondit en recourant au même moyen. Le poète KIBARAKE, fils de Bagorozi composa ce poème et apprit au roi à le maîtriser, le mémoriser et le débiter correctement. Un poème de plus de 250 vers ne peut pas être proclamé correctement par quelqu’un qui reste étranger à l’art poétique. Nous avons donc raison de classer ce roi tout au moins au nombre des rhapsodes. De plus, nous suivons la Tradition qui a attribué ce poème à ce roi, laissant ainsi à Kibarake le rôle d’aide technique.


Batewe n'iki uburake abami
B'i Mpagazi ya Migongo,
Na Nyiramihunga,
Shyunga rya Bugondo
005 Ryagombora imvura,

Igombetse i Buye rya Bugumya-mbare
Ko negukiwe n'urugo
Rwa Rugenzi na Rugera-mbuga
Nararweguriwe i Rugendera-nkobe.
010 Ntiyankenana Kibanza

Mu Kirakira-mpwevu cya Kibanguka,
Natotwa nzira iki ?
Bakabuwe n'iki ishema
Abagabe b'i Shikiro rya Kanyuza
015 N'i Sinda-nyoni iwa Nyangwe.

Nyambo yahimuraga imirango ya Mibuga,
Ngo isibe imihana ya Nyamihambwe,
Nagira ngo idaharagira kabiri
Ruharagiza-nyika rwa Rubuga,
020 Mu gushira ubwoba i Nyarubuye.

Iyo ni imbi ya Nyarwondo,
Yasibye imbuga
Ya Nyarucishwa-rusa i Rucishwa-mihoro.
Nagira ngo itagendaho impezi
025 Mpugira ya Mbabazi

Ab'i Mbate ya Mamba bakadusemba.
Ubusembure bw'i Mbate buteye uburake,
Mu Burakire bwa bwuzu bakabuvura.
Nta n'uruvugo bamfitiye
030 I Ruvumba-nsiri rwa Rukuge

Ngo narabimutse Abanyaruhanga.
Nimpingukana impenda
Mpunguye Baka-Gahaya
Akamo kazahurwa.
035 Bazizihirwa n'inkuru nzababarira,

I Manyereri ya Nyiramayonga,
Nyirangaruye i Mucubi
Nta rubibi rw'ibihugu
Nahinduye kimwe mpwanya ingo,
040 Imiheto n'imihana ya ba Nya-gasani.

RUGANZU I BWIMBA

Murantege amatwi bagabo mbanze mbaze

Mburanye Mutagera, Mutagisha,
Mugenera-nshotsi wa Shorera,
Uwayisibyaga Ndimiro-nyenga.
Umva Mirishyo wayitegeshaga Mirima irima yeze,
045 I Nyababambyi ya Bahanuzi.

Uwo si we wangirira urukara,
Rukorera rwa Nyirarukatsi na Nyirarukundo,
Murwanira ishyaka Sunzu.
Ngo ishema ufite ni uko naturaze Ruhama
050 Ruhingo rwa Rwingwe akankanira.

Nanjye nciye u Bwera nk'u Buhanga bwa Gakoma
Musabwa yaciye bukaba imbata.
Nkundwakaje Kabungo
Nkumbuye na Gasagara Gaseke ,
055 Sinsanze Kanazi zagera ku bihe.

CYIlIMA I RUGWE

Murantege amatwi bagabo mbanze mbaze

Mburanye abagabe
Ba Bugaraga na Bugogoma-nguge,
Turasase twese Abanya-gihanga.
Nagenda uko bagenze baraka,
060 Mutembo wa Muturage

Ngo natinze i Muhana.
Nanjye nagenze uko yagenda,
Kabengera ka Karume
Ajya i Nyange kwenda Nyankobe.
065 Atatugendeye se yanyuze i Kabare,

Kanyonga ka Nkwanzi
Ugira ngo yahashatse Munono.
Ni uko yasanze yagendeye mu Nembe za Birembe,
Birago araharonkera,
070 Urwo rugendo ruraduhira ntiturugaya.

Inganwa ya Nyirarwuya,
Amaguru aronsa abagabo.

KIGELI MUKOBANYA

Murantege amatwi bagabo mbanze mbaze

Mburanye Mukanza, Umurakaza,
Umukangarika-ngeri , wa Mugor-ugenze;
075 We yarengeye Mugina.

Muganira-nyiri ya Ngabo,
Wa Nyagurutsa Nyange,
Abona Nyangwe akayitabarukana.
Uwo Bugabo bugumye
080 Bwa Bugumira-nzira bwa Bugumira-sanzwe

Se asagirijwe agasigirira indekwe.
Ese we ko yiraririye iza Nkuba
Nkomati ya Nyirankomane
Atazijishiriwe akazizana,
085 Iyo adahaguruka kwiyerekana Kamuhagama

Bwiru bwa Muhanyi
Mwayironse he ?

MIBAMBWE SEKARONGORO MUTABAZI

Murantege amatwi bagabo mbanze mbaze

Mburanye Kizima cyadutsindiye ikizima
I Buzira-kurekera bwa Bukama-shashi
ari umusa Misakura.
090 Uwo ni Kigerere cyagendana iyeze,

Ku Cyera-mitwe cya Cyilima Inyinka,
Harya ni ho yanesherezaga Nyinka,
Na Nzir-ebyiri za Nyabucya,
Adukubira umushakaka wa Ruhasha.
095 Uwo murwa ntituwugaya wa Nyamukanwa
yawanguye ku rugendo.


YUHI II GAHIMA

Murantege amatwi bagabo mbanze mbaze

Mburanye Cyaduka cyanyaga Cyimiriza-ngeri,
Ari i Bwemera-ruge bwa Sarugo,
Urwo rugo yararwubatse i Ruyege.
Rugumiro wazitezaga Rubabaza-nyana,
100 Inka yaciye inyura i Nyura-bisenge ya Bisoko.

Yazimuritse i Musheshi inka za Musongoro
ya Mitutiro
Mirarwe ari i Migezi Midwagano.
Yazigize i Bususuru ntiyitatira iza Mitutiro,

Nawe urebe Sera yo kwa Cyubaka .

NDAHIRO CYAMATARE

Murantege amatwi bagabo mbanze mbaze

105 Mburanye Musabwa wareka iby'i Mushari

Agashaka ibitagishira ukundi.
Mushishikarira-Rwanda wadushakiraga ibi bintu;
Uwo Birago waragurizaga Birende,
Ngo aturihe iby'i Murenga.
110 Simuririye Museso wa Birori,

We ko yashatse ishyerezo,
Shimwe rya Mushira-rwango
Zimwe atamiriye i Mwangato.
Ese atarekera Nyamitwaro na Muturira
115 Namwe murebe Mberuka yaturutse he.

RUGANZU II NDOLI

Murantege amatwi bagabo mbanze mbaze

Mburanye Bazina, Baza-mu-Nzoza,
Ba Nzogera ya Ruziga
Uwahabuye u Rwanda Rwabiza-ngoma.
Uwo ni Rukorera wazitezaga ku Bukenwa
120 Buhanzi, ab'i Mpungwe bagahanuza.

Ko twaherutse akurikiye inzigo,
Ya Nzabarara ya Kanyuza,
I Bunyuzwa-mato, Bugabo bwa Nyamivuba.
Iyi Nkuba itwitse amazu menshi i Kiremba
125 Ntibayizi iruhije isuzuma

Azishorera mwo Nyirazo,
Sunzu rya Gasogwe,
N'ab'i Busozo aza kubasuzugura.
Umugabo uwo ni Bugabo
130 Washinze umugani mu Bugonde,

Simucyama ingeso Bugingo.
Ni we wabwiriza aya mahanga yose;
Ruharage rwa Nyiraruhingo
None ngo mbe ngikura ishibu y'i Bukwerera,
135 Bwuzu akantebutsa.

MUTARA I SEMUGESHI

Murantege amatwi bagabo mbanze mbaze

Mburanye Ndagu-nzima
Ya Nzimariza ya Kanyuza,
Wanyuraga i Mpungwe akanyaga Mpingwe.
Uwazigaruye akubaka iz'i Nkaraba,
140 Nkibiki ya Nkindi

Ntiyantonganya ishema.
Ese ko naheruka anyaga Rwamba, Ruyenzi
Rubuga agihenda Abanya- rugango.
Intungura yavutse inyuma yo kwa Nyakagore
145 Abanya-kaganda barayagwana.

Zarwaniye mu nzira izo anyaze imbuga zombi,
Mbabariye-kwesa ya Nyirabisage azikura
mu Buha bwa Ruguru.
Iyo adahaguruka kwiyerekana Rwuma
Rubabarira mu Bunyaga-byuma
150 Ugira ngo u Bungwe twaburagiye.

KIGELI II NYAMUHESHERA

Muntege amatwi bagabo mbanze mbaze

Mburanye Mirindi nyir-imyiri irindwi,
Kurya na kuno ari myinshi
Yanyaze iz'i Butavuga n'i Buhanuye.
Anyaga i Bwuzure
155 Bwuzuriza-nshotsi bwa Shorera,

N'iz'i Gishari arazisanza.
Iz'i Bunyoni yaziteranije n'izo anyaze i Bwite,
Rusaza rwa Sagiro mu Busanza.
Ese wowe iyo udasubiza iya Ngiga, Ngondo
ya Rukuge.
160 Yari yaciye kure Rureba, yashubije he Nyankeho,

Iyo adashubije i Mukinja Mukanza
wa Nyamukangura.

MIBAMBWE II GISANURA

Murantege amatwi bagabo mbanze mbaze

Mburanye Busage bwanesha Bwanwa
I Bwanamukari bwa Rubuga,
Yari aje abunga Mugara.
165 Inkoni zimwambura impu mu bitugu,

Ataka yiruka, agenda agatsi gasa.
Yari yigize Rwamwa, Rwabirira mu mahamba
rwa Turira;
Aramucukiza Mucurana-mbuko.
Iyo atamurema agahama yaraje kwiharira Cyondo;
170 N'icyaro cy'iheru akakigerereza.

YUHI II MAZIMPAKA

Murantege amatwi bagabo mbanze mbaze

Mburanye Nkuba Nkuy-abuzuza ya Nkubira
Ya Samukuru yakugiraga indekwe mu Nyarigina.
Iyo atajya i Runyinya Ruyege rwa Rukuge
Yari yaciye Rutamu urwamo.
175 Icyo cyico cya Gikoko cyarindaga Muhoza wa
Mwikozi,

Akaza i Jembe atwara.

CYILIMA II RUJUGIRA

Murantege amatwi bagabo mbanze mbaze

Mburanye Nyir-icumu ryadutsindira imikiko cumi,
Cumbi ry'i Vumbi rya Gacura-nkumbi
Waricuje Rirava i Nduzi.
180 Iyo atagaruka kwiyerekana Murara wa Nyamasheja

Ugira ngo Rugabo yafashwe mpiri.

KIGELI III NDABARASA

Rero nanjye aho abandi bami bampereye
Mutukura wa Mutarama
Ngaho ndayishagirije indwi.
185 Inyangesero nta mishyito ya Kibanza ngishigaje,

Yayanzuye yose inyambazo Ntuku.
Nimuze mumbwire undi Mwami watsinze igihugu
Kikararana atagituye akakigerereza ?
Nanjye simbahogoza ndabahakanira
icyangwe nabagirira.
190 Ku Cyera-mitwe cya Gica-mbwa na Nyiracyusa,

Munkumbuye inkumbuye ikampaka Nteri.
Sinyitenderwa Nyamurunga.
Ndayikiza ibyugazi ngo iryame umugazi
Iyi mputu ya Rwuya ntiyakwiyubara.
195 Nari ncyica ibyubikizi



Bitata Nyankurwe ya Nkindi
Ndi mu gutaha.
Ye bagina ba Mugina na Mutagera
Batatinye ku Mugina.
200 Ye Bitare-mu-buto

Byatorewe intambara y'i Matare
Matembwe ajya i Matabariro gutambara.
Ye Miyobe ya Miragirano na Nyiramirarwe
Yahimuzaga Nyamihindagano.
205 Ye Bihogo byaterwaga ubuhogo

No guhorwa inzigo izaduka mu Kizingati.
Nkoranyije zose :
Izo nyaze Cyengeri,
N'izivuye mu Rujeri
210 N'izo nanyaze i Nkore

N'izivuye i Nkoma.
Zose nkomye agahindizo.
Imuhe impundu inyicirwa
Yakoye mu Bwiriri,
215 Bwagiro zahweje inganji

Muraze murore inkwano
Yakwera Muhoza, Muhashya-ngimbi
Zigeze mw' imurikiro.
Ejo mutagira ngo yabyaye Mwete-muke,
220 Muka Busage uzava i kabuye agasezera.

Ziragwa inka ngo zibuze urwuri,
Nk'izirazwe igitamba-mbuga
I Kibinyegezi cya Nyakiroha.
Sinahabwa ingoma
225 Ngo igire icyangwe nk'uwayinaniwe

Ikabura ngira,
Ivuna amasumo y'Abanana.
I Munanira wa Mudatoboka

Related Posts by Categories