UKWIBYARA = SE REPRODUIRE EN SES ENFANTS
Nyakayonga est le fils de Musare, petit-fils de Karimunda, du lignage des Abanukamishyo. C’est le cas de dire : tel père, tel fils. Ce poème est offert au roi Mutara II Rwogera, lors de la cérémonie de l’intronisation de celui-ci. C’est un poème de la catégorie d’ « Impakanizi »dont le thème est bien exprimé dans son intitulé : l’enfant est la bénédiction des parents, en tant que pérennisation de la lignée et élargissement de la puissance de la famille. La fécondité (uruyundo) est l’une si pas la première des valeurs de la culture rwandaise traditionnelle. L’application pratique était un poème de bienvenu pour le nouveau roi qui vient prolonger la lignée de ses ancêtres qui sont justement nommés dans ce poème ad hoc « impakanizi » ou généalogique. La beauté de ce poème a fait que pratiquement tous les mémoriaristes le connaissait par coeur.
Ukwibyara gutera ababyeyi ineza
Batambira b’ineza,
Munoza-ndagano* ya Nsana* ya Buhanza*
Mu kuva iwa Nyamuhunza*.
005 Umuhanuzi wadutsindiraga amahano,
Muhumuza umuhozi,
Aturiha ibyo yagurwa i Kiganda.
Kigeli* cya Ngerekera
Uko muturuka isoko imwe
010 Ni ko musangiye ingeso.
Muri imisumba yo ku Rusuma-migezi,
Mwebwe abo kwa Gisanura
Amasugi yanyu azira igisasa.
Mwarashatse birabakundira,
015 Mwameze amaboko arabakamira,
Inka mukoye mu Byaguka*
Zibagwiriza imihana.
Imfura nzima isubira ku izina rya se,
Basanganizwa n’impundu
020 Zakura impuha.
Mpangarije-kure
Ya Mwuhira-kare ya Mukanganwa,
Yari yagishiye i Bunyambo Nyarume.
Ni we Rumeza Nyiruburezi*,
025 Buzamagana amacwa*.
Aca inka mwo amaziri*,
Mazina ya Gasenda
Adusendera imisaka* ya Rusenge.
Mwahonotse mwese
030 Kurya mucurwa n’inyundo ziramye,
Muri abarenzi* bo mu Mirinzi ya Cyarubazi*,
Mwebwe ho Abanyacyirima
Muzira icyangwe* mu minwe.
Mwameze ibiganza bitatugwabiza
035 Mugira amaguru atugabira,
Abagabe b’i Ruganda*
Mwitwa ingenduzi*.
Mwatubereye imbyeyi n’imanzi
Muri Abami b’akamazi
040 Tuzi icyo mwamaze.
Muri imanzi z’uburezi,
Muri ibirezi byamye
I Buriza na Buremera.
Muri abaremere b’i Tanda,
045 Muri abo ku isi itengerana,
Ku Rutamba-mitavu.
Muri intwari zitarutana,
Muri bene iteka ritahava,
Muri bene umutungo mwiza,
050 Mwaraduhatse muraturemaza.
Mwatwubakiye amarembo y’intungane
Tubita intura-Rwanda.
Nta bwikanyize uragira
Wadukamiye amata angana imvura,
055 Ntitugira umuvuro
Tubyuka dusenga,
Ugasukiranya urugwiro.
Sangwe, ba so na ba sogokuru,
Bakwangiye isange*,
060 Ngo abazakwanga
Uzabakuze umusanzu n’umuganda.
Abagusigaranye imbuto n’intanga,
Bakuraze izi ntarama,
Zo ku Rutamba-myato* no ku Rutamba-biru*
065 Kwa Matungiro ku Ntaho-ndende*.
Data Cyilima “Nyir-icy-inguge*”,
Cyigirira* cyo mu nzeru*, Mazina*
Yarakwigeze ngo urabe mugenzi we.
Uzarasanire ingoma nka we,
070 Uzagabe nka Gisanura,
Uzadusubiranye uko wadusanze,
Ny’ebisu by’emisango.
Umugabekazi waduhekeye,
Aduhaka nk’umugabo
075 Ntidusunikwa mu rugo rwa Mudasobwa
Yadutunze nka Nyiratunga.
Nabacuriye n’amahari,
Nzi ko mutazacibwa inka
Duhorana incungu
080 Mucana umuriro utazima.
Muri inzugu* z’i Bwima,
N’iwa Bwagiro ku Buyumbu.
Nimugarishye* mwaraganje,
Mwagagaze mukuze uruharo
085 Umwami uhawe uruharo
Arwigiza imbere.
Mwambereye igisagara*,
Ntimugira igisasa*,
Mbasenge rero mwese.
CYILIMA I RUGWE
Cyilima musenge musagurire
Muhe urubanza mureke abanze
090 Nabanze Muhongerwa,
Muhorana-mpongano
Buhatsi* bw’impundu n’imposha*,
Buhoro buzira igihunga,
Samukuru wa Samukondo,
095 Umukozi wa Rukwiza-bisiza.
Nguwo Nyamigisha
Umwami wanduraga
Imigisha y’abandi Bami
Yasanze bahinze arasarura.
KIGELI I MUKOBANYA
100 Mukobanya ni mukuru,
Sinamukoma imbere.
Na we musenge, musagurire
Muhe urubanza mureke abanze
Nabanze “Mugabo-mu-nka,
Nyirazo aziri mwo”.
Muzigura w’ingoma
105 Waziguye se ku nzira,
Bazindukiye Nyir-urutete,
Uwatanyaga Umunya-butati.
Umushi watambitse ingabo mu nzira
Nimumuhe rugari atange imyato,
110 Mumuhe agasongoro* k’ubugabo
Agira umusango w’ingoma.
Mu Musandura* yaraharindiye,
Arinduza umugoyi.
MIBAMBWE SEKARONGORO MUTABAZI
Gisana-mpfuke umurasanyi,
Na we musenge musagurire
Muhe urubanza, mureke abanze
115 Nabanze “Mabarabiri* Nkovimbere
Mbogoje Nyirimbuga mu mbone”
Uwo ni Rutsinga, Nyirurutsike,
Rwatuviriye mwo urutsiro*,
Adutsindira inzimu*, Kizima.
120 Nzogoma, Rugasira
Rwarasanaga mu nka za se
Amahindu yazihungiye,
Arazihumbiririza.
Rutukuza-ndoro umwami w’intwari,
125 Mumuhaye ubugabo
Mumuhigure ingoma
Mu murongo we,
Yarwaniye Nyamurunga.
YUHI II GAHIMA
Gahima, Mihayo y’ingoma,
Na we musenge musagurire
Muhe urubanza mureke abanze
130 Nabanze Umukundwa,
Umukomeza w’inkuna*
Wa Mwami wo mu makungu,
Mutora-makungu, Rwinkindi
Nkomyurume wa Misaya*
135 Wadusendera inkundwakazi,
Ya Nkozurugendo*.
Uwo ni inyamibwa mu ntwari
Zamuhaye ubutware,
Zimutereka ho impfizi ya Bicano,
140 Ngo azabacire imihigo.
NDAHIRO CYAMATARE
Ncire Abami urubanza,
Mbasenge bose.
Ndahiro
Na we musenge musagurire
Muhe urubanza mureke abanze
Nabanze Bugiri*, umwigire
145 Wagira ingoma z’ingombe,
Ati : nteze umugombozi*.
Atanga ibyo atunze,
Atega ibizaza
Ngo azigire Ndoli,
150 Ndahiro aruhira.
Ngo Rubyukira-ngoma
Nabyukuruka* azinikize inka
Zitaretsa* ntiziranze*,
Ngo yaziziburiye imoko.
RUGANZU II NDOLI
155 Kibabarira wa Mwami,
Watugiriraga ibambe
Kandi avuye iw’abandi,
Na we musenge musagurire
Muhe urubanza mureke abanze
Nabanze Gaca-mukanda*,
Bicuba, umuci w’inzigo, Nyabuzima
160 Umuzimurura w’ibyazimiye,
Umuzahura w’ibyo asanze.
Nyamashinga* aturasanira ubutazadushira,
Yica abanzi barashira.
Uwo ni Cyungura Umwami wo ku Cyuma*,
165 Azanye Cyubahiro*,
Yitwa Cyiha-bugabo.
Karuhura se we yarushwa ate ?
Yahoreye se ashishikaye,
Ingabo ye ayigeza mu Bugara
170 Umuganda awigiza mu rumira,
Aho mutaragera
Uwo mugabo mwamugera nde ?
KIGELI II NYAMUHESHERA
Bugabo buri mwo ubugongo
Na we musenge musagurire
Muhe urubanza mureke abanze
Nabanze wa Mwami w’I Shyunga,
175 Nyir-ishya ry’inka n’ingoma
Nyir-ingabo itagwabiza amacumu,
Nyir-icumu ryica Abahunde
Nyiriminyago cumi,
Yari acaniye imbere ya Bwambara-migezi*.
180 Umudasongerwa ari ku isonga ry’ingabo,
Muhundwa ingoma yahawe yarayihunze*
Ayinyagira ibihumbi.
MIBAMBWE II GISANURA
Gisanura
Na we musenge musagurire
Muhe urubanza mureke abanze
Nabanze Nyamuganza,
Umwami w’i Muganza,
185 Rugabisha-birenge
Maboko atanga atagabanya,
Bwanza-buke*, Bwoba-buke,
Burega bwa Mutima,*
Yari atuye imbere ya Mwumba*.
190 Cyubahiro amahanga yamutinyiye ubugabo
Ubwo akangiye* icyanya,
Cyanwa* agize icyaha,
Inkoni zimwasa agahanga.
YUHI III MAZIMPAKA.
Na Gashira-bwoba,
195 Umwami mukura ho ubushongore n’ubushema,
Na we musenge musagurire
Muhe urubanza mureke abanze
Nabanze Kamara-mpaka, Mudahakana
Muhakana-guhonga,
Muhakana-nkamwa, Mukanza*,
Umwami w’abakaraza*
200 Yakandagiye Nyir-i-Nkoma yamwikorereje,
Amukura ku ngoma.
Uwo ni Ngo-nguhe
Yari atuye mu bitwa bya Muhima.
Wa Muhinza wari uhimye,
205 Yuhi aramuhangamura.
CYILIMA II RUJUGIRA
Ruhungura-birwa, Ruhaka-miryango,
Na we musenge musagurire
Muhe urubanza mureke abanze
Nabanze Rweza-mariba,
Mukorera-mpabe na Bihubi
Ruhugura-mbare* rwa Kibonwa,
210 Wa Mwami Gisanura na Gisaga
Rusigiriza-ndekezi*.
Mutazimbwa yishe Mazuba*,
Arimburirako inzigo
Muzigirwa, ibindi bihugu,
215 Yabizimbye ubugabo
Abizingazingira rimwe.
KIGELI III NDABARASA
Ya ntwari y’i Gisaka, kwa sogokuru
Se w’ababyazi bawe bombi.
Na we musenge musagurire
Muhe urubanza mureke abanze
Nabanze Nyemazi
220 Rwemarika rwa Munyaga-mpezi
Watunyagiye impenda*,
I Bugahe bwa Muruzi*
N’ingoma, zigera ku ijana.
Abakoni* barakuya
225 Iminyago ya Rusumba-mitwe,
Na none ntizirava inyuma
Iza Mirego* ya Bugabo.
MIBAMBWE III SENTABYO
Rugaba-bihumbi,
Na we musenge musagurire
Muhe urubanza mureke abanze
Nabanze Ruhanga rutsinda amahanga,
230 Mutanguha*, Mutambisha-batimbo*
Mutandi w’abarasana,
Sebuhatsi, umuhangura-bashonji.
Buriza burese yahanuye Nsoro,
Atunyagira inka mu Bwongera,
235 N’izo yakura mu Bwiriri,
Bwimba bwa Misakura.
YUHI IV GAHINDIRO
Sohor-ingoma, so wawe,
Na we musenge musagurire
Muhe urubanza mureke abanze
Nabanze Zinga-zinywe,
Shoza wuhire,
240 Rwuhanya-nzira, Mazina, Maza
Yishe Nyir-u-Buzi,
Nyina amuzana aho mpiri.
Abo bahinza yabateye umukenya*,
Nta wacaniye,
245 Nta wasize akana,
Yuhi abacukuza umuriro.
Micomyiza umuci w’inkamba,
Umurasanira w’ingoma
Yayanganiye n’amahari,
250 Ayinyagira amahanga,
Aho yaherewe iminyago irishya.
MUTARA III RWOGERA
Aho ga na we Nsoro, mu bo nsenga,
Sinagusiga inyuma.
Uri Biyamiza mu nzoza*,
255 Uri Bizihirwa mu ngoma
Uri Ruziga nyiri ibizinzo by’inka,
Nyirinkoni za Rusugi na Rusanga
Aho ga udushubije ku gihe cya Ruyenzi*.
Ko wanduye ubutwari ukiri muto,
260 Ukaba uhotoye uruti
Ukiri umutavu,
Nugera mu zabukuru
Wabaye ubukombe,
Serukira-mapfa
265 Amahanga atagukeje kare,
Azagukirira he ?
Kavuna-nka, ugumye uvunye
Unyumvire nkwiture ineza,
Ingoma yawe yandaje ho umuzindu*
270 Ngo kare dukurire Umwami ubwatsi,
Umwoga-byano* yahaye Rwogera .
Sinijanye, sinabajije,
Ineza yawe intaha mu nda.
Abababuzaga nari nabamenye
275 Jyewe wagusanganiye,
Nsusurutse Sangwe
Ko amatwi yunva byiza,
Ndora usagurira Rubanda
Ko amaso abera kubona.
280 Jye wasanze ingoro y’Umwami,
Isetse, isusurutse
Isa n’ingwa yera.
Nsanga Umwami mu ijabiro umu,
Atamuye inzobe
285 Asa n’umutaho w’ijuru.
Asa na Nzobikeye,
Bukantera gukenkemuka
Ngira imandwa nari nsanganywe,
N’izo anshyize ku mutwe
290 Iyo myishywa ndayitambana,
Sinatendwa* mu mbare*.
Ubu Rukanira ntimukangirire urukara
Si ndi uwo mu guhera.
295 Mwinkeka ubutati,
Sinagaye umutungo w’Umwami
Ni uruharo rwambereye ikibuza,
Amage yo guhora mpingiriza arantinza.
Isuka ntiyankura ku ngeso mumburanya
300 Amaganya ntabangikana
N’amagambo y’Imana.
Mwandinze iyi manga,
Mana ibamburwa n’izindi
Imana yamaze amazinda.
305 Nzigama ikoro ryawe,
Nzi ko ndi umunyarukano
N’impundu ziri mwo urukumbuzi,
N’urukundo rwinshi.
Bukombe bwa Mukanza
310 Ubwo natebye,
Sinatakaje imbare yawe
Sinta umwanya,
Ntiwandobanuye mu nyuma.
Mu mbare ndi uwa mbere,
315 Ndi umupfumu wa Nyamurorwa*
Mpora nkwereza nkabuhemberwa.
Abo turata narabarushije,
Abahayi* b’ishyanga narabarushije.
Ngira impaka Umwami umpatse,
320 Mpakanya Rubyutsa*
Ikinyoma kiramuherera Umurundi twahize,
Yuhi ancira imihigo.
Mutimbuzi* Nyiri-Ntora* yica Mutaga,
Intiti zo kwa Mutaga ndazitetereza.
325 Nihanure amahanga nyabwire bwose,
Ntabwo azampaka
Sinakwisunga amahari,
Narakeje Yuhi arankunda ga.
Ni cyo banyangira
330 Ngo mpora mbaca urusa*,
Rwo kubaca urutsi
Nzi ko barindiye ku busa,
Bahungure ubuhake
Izo mpeza-bwoko,
335 Ntibagira amajyo, ntibagira amavu.
Bokamwe n’umuvumo w’umwikomo,
Yuhi abakuye ku ngoma.
Ncire abami urubanza,
Nicariye inkoni
340 Nkomere nkomere ho.
Ndagiye impfizi itari ubwoba,
Iziri ubwoba zirayihunga
Iziyishyamiye ikazishyamba*.
Yazigema ihembe ku mutima zigatemba
345 Iyo mpfizi ya Cyurira,
Yarazuriye irazirambika.
Biru b’imirama*
Nimuhimbye* imiriri,
Muyivugirize imirenge tuyiramye,
350 Iyi ngoma yagomoroje* imihana.
Mbasenge mwese,
Mbasobanure murasigiye
Ntimuvuka igisumbana.
Muri Abagabe
355 B’i Gikoma-sinde* na Gisakarirwa*.
Ngizo impundu mbahaye
Nzihaye Abageni b’i Ngange*
N’abo mu Bugamba* n’Abanyakayanza*,
N’abo mu Nyanzi ya Kavumu
360 Batubyarira Impfizi n’Insumba,
Mugasanura* iyo miryango.
Mpumurize abageni Nyamarembo,
Izo nduba* ngumye nzivuze
Nzigeze i Butara
365 Kwa Nyirantare n’iwa Ntagawe,
Mu mirinzi ya Kinyoni*.
Muragahorana uruyundo*
Rubyara izi nyonga*,
Izi ngoma “zejeje imana”,
370 Ko muzahora mubyarira izi ngoma
Mukazazibyirurira.
Sem comentários:
Enviar um comentário